Kinh nghiệm luôn được xem là một loại tài sản quý giá của doanh nhân. Không ít nhà sáng lập tự tin bước vào khởi nghiệp với hành trang là hàng chục năm làm quản lý, điều hành hoặc vận hành doanh nghiệp lớn. Tuy nhiên, thực tế của hệ sinh thái khởi nghiệp cho thấy một nghịch lý: càng nhiều kinh nghiệm trong mô hình cũ, nguy cơ thất bại trong mô hình mới đôi khi lại càng cao. Vấn đề không nằm ở kinh nghiệm tự thân, mà ở tư duy kinh nghiệm (cách con người bám chặt vào những gì đã từng đúng trong quá khứ và áp dụng máy móc vào một bối cảnh hoàn toàn khác) mới chính là rào cản thật sự.

Khi kinh nghiệm trở thành “lăng kính méo mó”

Khởi nghiệp không phải là phiên bản thu nhỏ của doanh nghiệp truyền thống. Startup hoạt động trong điều kiện thiếu dữ liệu, thiếu nguồn lực, thị trường chưa được kiểm chứng và sản phẩm liên tục phải điều chỉnh. Trong bối cảnh đó, tư duy kinh nghiệm – vốn hình thành từ môi trường ổn định, quy trình rõ ràng và thị trường đã trưởng thành – dễ trở thành một lăng kính méo mó khi ra quyết định. Nhiều nhà sáng lập có kinh nghiệm quản lý lâu năm thường tin rằng họ có khả năng kiểm soát mọi thứ. Chính sự tự tin đó khiến họ ít lắng nghe phản hồi từ thị trường, từ đội ngũ trẻ hoặc từ khách hàng đầu tiên. Những giả định được hình thành từ kinh nghiệm cũ nhanh chóng biến thành công thức chung, trong khi bản chất của khởi nghiệp lại đòi hỏi liên tục nghi ngờ chính mình.

Tư duy kinh nghiệm và cái bẫy “đã từng thành công”

Thành công trong quá khứ dễ khiến nhà sáng lập tin rằng các quyết định hiện tại cũng sẽ đúng nếu áp dụng cùng cách tiếp cận. Nhưng thị trường không đứng yên, công nghệ thay đổi nhanh, hành vi người dùng liên tục dịch chuyển. Không ít startup thất bại vì cố gắng tái hiện một mô hình đã từng thành công ở bối cảnh khác, thời điểm khác. Sản phẩm có thể tốt, đội ngũ có năng lực, nhưng tư duy điều hành lại bị trói chặt bởi kinh nghiệm cũ.

Kinh nghiệm làm giảm tốc độ học hỏi

Một nghịch lý khác là: người ít kinh nghiệm đôi khi học nhanh hơn người nhiều kinh nghiệm. Lý do nằm ở tâm thế. Startup đòi hỏi khả năng thử – sai – sửa với tốc độ cao. Nhà sáng lập càng ít định kiến, càng dễ chấp nhận rằng mình chưa biết và sẵn sàng thử nghiệm. Ngược lại, tư duy kinh nghiệm thường kéo theo mong muốn satrtup đúng ngay từ khi bắt đầu. Điều này dẫn đến việc đầu tư quá nhiều thời gian vào kế hoạch, quy trình, báo cáo, trong khi sản phẩm chưa được thị trường kiểm chứng. Khi thực tế cho kết quả khác kỳ vọng, chi phí để thay đổi trở nên quá lớn, cả về tài chính lẫn tâm lý.

Tư duy kinh nghiệm không chỉ ảnh hưởng đến chiến lược, mà còn tác động trực tiếp đến văn hóa doanh nghiệp khởi nghiệp. Khi nhà sáng lập quá tin vào kinh nghiệm cá nhân, tiếng nói của đội ngũ dễ bị xem nhẹ. Hệ quả là startup mất đi lợi thế lớn nhất: sự linh hoạt và sáng tạo. Nhân sự trẻ, đặc biệt là những người giỏi công nghệ hoặc sản phẩm, nhanh chóng cảm thấy bị kìm hãm. Tỷ lệ nghỉ việc tăng, tinh thần đổi mới suy giảm, trong khi nhà sáng lập vẫn tin rằng vấn đề nằm ở con người, chứ không phải ở tư duy điều hành.

Trong khởi nghiệp hiện đại, dữ liệu ngày càng đóng vai trò trung tâm. Quyết định sản phẩm, marketing, giá cả hay mở rộng thị trường đều cần dựa trên số liệu thực tế. Tuy nhiên, tư duy kinh nghiệm thường có xu hướng “thắng” dữ liệu, đặc biệt khi hai yếu tố này mâu thuẫn. Không hiếm trường hợp dữ liệu cho thấy hành vi người dùng khác với dự đoán ban đầu, nhưng nhà sáng lập vẫn chọn tin vào cảm nhận cá nhân. “Tôi làm ngành này 20 năm rồi, không thể sai được” – câu nói quen thuộc này đã giết chết không ít cơ hội xoay trục (pivot) kịp thời của startup.

Trong thế giới khởi nghiệp, thứ giết chết doanh nghiệp hiếm khi là thiếu kinh nghiệm, mà thường là quá tin vào kinh nghiệm. Tư duy kinh nghiệm cứng nhắc khiến startup phản ứng chậm, bỏ lỡ cơ hội và đánh mất lợi thế cạnh tranh cốt lõi là khả năng thích nghi. Đối với các nhà sáng lập, bài học quan trọng không phải là tích lũy thêm bao nhiêu năm kinh nghiệm, mà là học cách buông bỏ kinh nghiệm đúng lúc. Bởi trong khởi nghiệp, người sống sót không phải là người biết nhiều nhất, mà là người học nhanh nhất.

(CASIC tổng hợp)