Những hoạt động không tạo giá trị âm thầm bào mòn nguồn lực, kéo dài thời gian giao hàng và làm suy yếu năng lực cạnh tranh.

Theo tư duy Lean Manufacturing, có bảy loại lãng phí cốt lõi mà mọi nhà máy đều cần nhận diện và kiểm soát nếu muốn vận hành tinh gọn và bền vững.

7 loại lãng phí phổ biến trong sản xuất

1. Lãng phí do vận chuyển (Transportation)

Đây là những hoạt động di chuyển nguyên vật liệu, bán thành phẩm hoặc thành phẩm giữa các khu vực mà không làm tăng giá trị cho sản phẩm. Bố trí mặt bằng không hợp lý, kho đặt xa dây chuyền, luồng di chuyển chồng chéo… đều khiến thời gian và chi phí logistics nội bộ tăng cao.

2. Lãng phí do tồn kho (Inventory)

Tồn kho quá mức khiến vốn bị “chôn” trong nguyên vật liệu và thành phẩm, phát sinh chi phí lưu kho, bảo quản, khấu hao và rủi ro hư hỏng. Tồn kho cao thường là hệ quả của dự báo sai nhu cầu, sản xuất thừa hoặc quy trình chưa đồng bộ.

3. Lãng phí do di chuyển (Motion)

Khác với vận chuyển, lãng phí di chuyển liên quan đến những thao tác không cần thiết của con người: công nhân phải cúi xuống lấy dụng cụ, đi xa để kiểm tra máy, tìm kiếm linh kiện… Những chuyển động dư thừa này tích lũy theo thời gian sẽ làm giảm năng suất đáng kể.

4. Lãng phí do chờ đợi (Waiting)

Khi máy móc ngừng hoạt động, công nhân đứng chờ nguyên liệu, chờ lệnh sản xuất hay chờ kiểm tra chất lượng, toàn bộ hệ thống bị chậm lại. Chờ đợi thường xuất phát từ mất cân bằng công đoạn, lịch sản xuất thiếu đồng bộ hoặc sự cố kỹ thuật.

5. Lãng phí do sản xuất thừa (Overproduction)

Sản xuất nhiều hơn hoặc sớm hơn nhu cầu thực tế được xem là loại lãng phí nguy hiểm nhất vì nó kéo theo hàng loạt vấn đề khác: tồn kho cao, chi phí lưu trữ, nguy cơ lỗi thời sản phẩm và áp lực dòng tiền.

6. Lãng phí do xử lý thừa (Overprocessing)

Đây là những công đoạn, thao tác hoặc thiết bị phức tạp hơn mức cần thiết để đáp ứng yêu cầu khách hàng. Ví dụ: gia công quá kỹ cho chi tiết không quan trọng, kiểm tra lặp lại nhiều lần không cần thiết hoặc dùng máy móc công suất cao cho công việc đơn giản.

7. Lãng phí do sản phẩm lỗi (Defects)

Sản phẩm không đạt tiêu chuẩn dẫn đến phải sửa chữa, tái gia công hoặc loại bỏ hoàn toàn. Ngoài chi phí trực tiếp, lỗi chất lượng còn ảnh hưởng đến tiến độ giao hàng và uy tín thương hiệu.

Vì sao doanh nghiệp phải loại bỏ lãng phí?

Loại bỏ lãng phí không chỉ là bài toán tối ưu chi phí, mà còn liên quan trực tiếp đến khả năng sống còn trong dài hạn.

Thứ nhất, giảm tồn kho và sản xuất thừa giúp giải phóng dòng tiền, cải thiện khả năng xoay vòng vốn – yếu tố đặc biệt quan trọng với doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Thứ hai, hạn chế lỗi sản phẩm và thời gian chờ đợi nâng cao trải nghiệm khách hàng, tăng tỷ lệ giao hàng đúng hạn và củng cố niềm tin với đối tác.

Thứ ba, một hệ thống sản xuất tinh gọn cho phép doanh nghiệp phản ứng nhanh hơn trước biến động thị trường, sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn và rút ngắn thời gian đưa sản phẩm ra thị trường so với đối thủ.

Cách loại bỏ từng loại lãng phí trong sản xuất

Giảm lãng phí chờ đợi và di chuyển

Doanh nghiệp có thể triển khai hệ thống MES (Manufacturing Execution System) để theo dõi tiến độ sản xuất theo thời gian thực, phát hiện nhanh điểm nghẽn và điều phối công việc giữa các công đoạn.

Song song, áp dụng 5S – Sắp xếp, Sạch sẽ, Săn sóc, Sẵn sàng, Kỷ luật – giúp tổ chức khu vực làm việc khoa học, giảm thời gian tìm kiếm dụng cụ và hạn chế chuyển động thừa.

Kiểm soát sản xuất thừa và tồn kho

Hệ thống Kéo (Pull System) thông qua Kanban giúp sản xuất dựa trên nhu cầu thực tế thay vì dự báo cảm tính. Việc tích hợp MES với ERP cho phép đồng bộ kế hoạch sản xuất, bán hàng và cung ứng.

Ở khâu kho vận, WMS (Warehouse Management System) hỗ trợ theo dõi tồn kho theo lô, hạn sử dụng, vị trí lưu trữ và tốc độ quay vòng, từ đó giảm lượng vật tư và thành phẩm tồn đọng.

Giảm lãng phí vận chuyển

Doanh nghiệp nên rà soát lại bố trí mặt bằng nhà máy để rút ngắn quãng đường di chuyển giữa các công đoạn. Nguyên tắc “dòng chảy một chiều” và bố trí theo cell sản xuất thường giúp giảm đáng kể logistics nội bộ.

Với vận chuyển bên ngoài, TMS hỗ trợ tối ưu tuyến đường, tải trọng và lịch giao hàng. Trong nội bộ nhà máy, các phương tiện tự động như AGV hoặc băng chuyền có thể thay thế vận chuyển thủ công, giảm thời gian và sai sót.

Loại bỏ xử lý thừa trong quy trình

Value Stream Mapping (VSM) là công cụ quan trọng để vẽ lại toàn bộ dòng chảy giá trị, từ nguyên liệu đầu vào đến sản phẩm cuối cùng, qua đó chỉ ra những bước không tạo giá trị.

Từ bản đồ này, doanh nghiệp có thể chuẩn hóa quy trình, loại bỏ công đoạn dư thừa và đào tạo nhân viên tuân thủ các tiêu chuẩn tối giản. Mục tiêu không phải là làm nhiều hơn, mà là làm đúng và đủ.

Hạn chế sản phẩm lỗi

Poka-Yoke – các cơ chế chống sai lỗi – giúp ngăn chặn lỗi ngay từ đầu, ví dụ: jig định vị chỉ cho phép lắp đúng chiều hoặc cảm biến phát hiện thiếu linh kiện.

Six Sigma với chu trình DMAIC (Define – Measure – Analyze – Improve – Control) hỗ trợ doanh nghiệp phân tích nguyên nhân gốc rễ và cải tiến quy trình một cách hệ thống.

Ngoài ra, việc tích hợp module Quản lý Chất lượng trong ERP cho phép kiểm soát thông số sản xuất theo thời gian thực, phát hiện sớm xu hướng lỗi và xử lý kịp thời trước khi lan rộng.

Công nghệ – đòn bẩy cho sản xuất tinh gọn

Trong bối cảnh chuyển đổi số, Lean không còn chỉ dựa vào bảng giấy hay báo cáo thủ công. Các nền tảng MES, ERP, WMS hay TMS giúp doanh nghiệp đo lường lãng phí bằng dữ liệu thực, từ thời gian chu kỳ, tồn kho, năng suất lao động đến tỷ lệ lỗi.

Việc số hóa mang lại lợi thế rõ rệt: phát hiện vấn đề nhanh hơn, ra quyết định dựa trên dữ liệu và cải tiến liên tục thay vì xử lý bị động.

Bảy loại lãng phí trong sản xuất giống như một tấm bản đồ cảnh báo những “lỗ rò” đang làm hao hụt lợi nhuận mỗi ngày. Doanh nghiệp muốn nâng cao năng lực cạnh tranh không thể chỉ cắt giảm chi phí bề mặt, mà cần tiếp cận một cách hệ thống: đo lường, chuẩn hóa quy trình và tận dụng công nghệ.

Tinh gọn không phải là một dự án ngắn hạn, mà là hành trình dài hơi. Những doanh nghiệp bắt đầu sớm, đầu tư đúng công cụ và kiên trì cải tiến sẽ là những bên chiếm ưu thế trong cuộc chơi sản xuất ngày càng khắc nghiệt.

(CASIC tổng hợp)