Đến với phần cuối, bài viết giới thiệu về phần còn lại các nội dung của bài viết Quy mô và đặc điểm của các doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo tại Việt Nam

6. Cơ cấu nguồn vốn và khả năng huy động tài chính của doanh nghiệp KNST

Cơ cấu nguồn vốn là yếu tố then chốt phản ánh năng lực tài chính, mức độ trưởng thành và khả năng chịu đựng rủi ro của doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo. Không giống các doanh nghiệp truyền thống, startup thường thiếu tài sản hữu hình, dòng tiền chưa ổn định và mô hình kinh doanh còn đang trong quá trình kiểm chứng, do đó khả năng tiếp cận các kênh tài chính chính thức gặp nhiều hạn chế. Phân tích cơ cấu nguồn vốn của doanh nghiệp KNST Việt Nam năm 2023 cho thấy bức tranh đặc trưng của một hệ sinh thái còn non trẻ, trong đó nguồn lực nội tại vẫn đóng vai trò chi phối.

Trước hết, tỷ lệ vốn tự có của doanh nghiệp ở mức rất cao (93,98%) cho thấy các startup Việt Nam chủ yếu dựa vào nguồn tài chính của chính các sáng lập viên và cổ đông hiện hữu để duy trì hoạt động. Điều này phản ánh tinh thần cam kết và sẵn sàng chấp nhận rủi ro của đội ngũ sáng lập, đồng thời giúp doanh nghiệp giữ được quyền kiểm soát và tính linh hoạt trong các quyết định chiến lược ở giai đoạn đầu. Tuy nhiên, sự phụ thuộc quá lớn vào vốn tự có cũng làm gia tăng áp lực tài chính cá nhân, hạn chế khả năng mở rộng quy mô và khiến doanh nghiệp dễ tổn thương trước các cú sốc thị trường kéo dài.

Bên cạnh đó, sự tham gia của nhà đầu tư thiên thần, chiếm 27,07% tổng nguồn vốn huy động, cho thấy vai trò ngày càng rõ nét của các kênh tài chính phi chính thức trong giai đoạn sớm của doanh nghiệp KNST. Không chỉ cung cấp vốn, nhà đầu tư thiên thần còn mang lại kinh nghiệm quản trị, kiến thức thị trường và mạng lưới quan hệ, giúp startup rút ngắn thời gian học hỏi và tránh được những sai lầm phổ biến. Tuy nhiên, quy mô vốn từ kênh này thường còn hạn chế và mang tính cá nhân, khiến doanh nghiệp khó đáp ứng nhu cầu tài chính lớn khi bước sang các giai đoạn tăng trưởng tiếp theo.

Các quỹ đầu tư mạo hiểm đóng góp 17,29% tổng nguồn vốn, phản ánh mức độ quan tâm nhất định của các nhà đầu tư chuyên nghiệp đối với thị trường KNST Việt Nam. Nguồn vốn từ quỹ đầu tư mạo hiểm thường đi kèm với các yêu cầu khắt khe về minh bạch tài chính, năng lực quản trị và tiềm năng tăng trưởng, qua đó buộc doanh nghiệp phải nâng cao chuẩn mực vận hành và chiến lược phát triển. Tuy nhiên, tỷ trọng vốn từ các quỹ vẫn còn khiêm tốn so với các hệ sinh thái phát triển hơn trong khu vực, cho thấy khoảng cách giữa doanh nghiệp KNST Việt Nam và kỳ vọng của các nhà đầu tư tổ chức vẫn còn khá lớn.

Đối với kênh tín dụng truyền thống, vốn vay ngân hàng chiếm 16,54%, cho thấy doanh nghiệp KNST vẫn gặp nhiều rào cản trong việc tiếp cận nguồn vốn này. Các yêu cầu về tài sản đảm bảo, lịch sử tín dụng và dòng tiền ổn định thường không phù hợp với đặc thù của startup, đặc biệt là các doanh nghiệp ở giai đoạn đầu. Việc tiếp cận hạn chế vốn vay ngân hàng khiến doanh nghiệp khó đa dạng hóa cấu trúc tài chính và phụ thuộc nhiều hơn vào vốn chủ sở hữu hoặc các nhà đầu tư bên ngoài.

Tổng hợp các nguồn vốn cho thấy, doanh nghiệp KNST Việt Nam hiện vẫn thiếu một cấu trúc tài chính cân bằng và bền vững, trong đó các kênh vốn dài hạn và quy mô lớn chưa phát huy đầy đủ vai trò. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cần hoàn thiện khung chính sách hỗ trợ tài chính cho startup, bao gồm phát triển các quỹ đầu tư giai đoạn sớm, cơ chế bảo lãnh tín dụng, cũng như khuyến khích sự tham gia của khu vực tư nhân và các tổ chức tài chính trung gian. Về phía doanh nghiệp, việc nâng cao năng lực quản trị tài chính, minh bạch thông tin và xây dựng chiến lược huy động vốn phù hợp với từng giai đoạn phát triển sẽ là điều kiện tiên quyết để cải thiện khả năng tiếp cận nguồn lực và thúc đẩy tăng trưởng bền vững.

7. Kết luận

Phân tích tổng thể cho thấy hệ sinh thái doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo tại Việt Nam đang ở trạng thái vận động tích cực nhưng chưa đạt đến mức độ trưởng thành cao. Số lượng doanh nghiệp KNST gia tăng nhanh, lĩnh vực hoạt động ngày càng đa dạng và mức độ tham gia của các chủ thể trong hệ sinh thái ngày càng rõ nét đã tạo nên một nền tảng quan trọng cho sự phát triển dài hạn. Tuy nhiên, cấu trúc hệ sinh thái hiện nay vẫn mang đặc trưng của giai đoạn đầu phát triển, thể hiện qua quy mô doanh nghiệp còn nhỏ, tỷ lệ startup vượt qua được các giai đoạn tăng trưởng cao còn hạn chế, cũng như sự phụ thuộc lớn vào nguồn lực tài chính và nhân sự nội tại.

Các chỉ báo về quy mô nhân sự, vòng đời phát triển, cơ cấu gọi vốn và nguồn vốn huy động cho thấy phần lớn doanh nghiệp KNST Việt Nam vẫn tập trung ở các giai đoạn sớm, nơi rủi ro cao và năng lực chống chịu trước biến động thị trường còn hạn chế. Khoảng cách rõ rệt giữa số lượng startup ở giai đoạn Pre-seed, Seed so với các giai đoạn Series A trở lên phản ánh thách thức mang tính cấu trúc trong quá trình mở rộng quy mô, bao gồm năng lực quản trị, khả năng tiếp cận vốn lớn, cũng như mức độ sẵn sàng cạnh tranh trên thị trường khu vực và quốc tế.

Tuy vậy, những tín hiệu tích cực đang dần hình thành. Sự cải thiện về quy mô bình quân doanh nghiệp, tuổi thọ startup, trình độ và kinh nghiệm của đội ngũ sáng lập cho thấy chất lượng phát triển của hệ sinh thái KNST Việt Nam đang từng bước được nâng cao. Đồng thời, vai trò ngày càng rõ nét của Nhà nước thông qua các chính sách hỗ trợ, cùng với sự tham gia tích cực của các quỹ đầu tư, tổ chức quốc tế và mạng lưới cố vấn, đang góp phần hoàn thiện các mắt xích còn thiếu trong hệ sinh thái.

Trong bối cảnh đó, triển vọng phát triển của doanh nghiệp KNST Việt Nam phụ thuộc lớn vào khả năng chuyển dịch từ tăng trưởng theo chiều rộng sang tăng trưởng theo chiều sâu, trong đó trọng tâm là nâng cao năng lực nội tại của doanh nghiệp, hoàn thiện môi trường thể chế và phát triển các cơ chế tài chính phù hợp với đặc thù của khởi nghiệp sáng tạo. Nếu được định hướng chiến lược và đầu tư một cách nhất quán, hệ sinh thái KNST Việt Nam không chỉ có thể thu hẹp khoảng cách với các quốc gia dẫn đầu trong khu vực mà còn tạo ra các doanh nghiệp đổi mới sáng tạo có năng lực cạnh tranh toàn cầu, qua đó đóng góp bền vững vào mô hình tăng trưởng kinh tế dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Casic tổng hợp