Trong bối cảnh làn sóng khởi nghiệp ngày càng lan rộng, câu chuyện thành công thường được kể xoay quanh gọi vốn bao nhiêu, định giá đạt mức nào, doanh thu tăng trưởng ra sao. Tiền trở thành thước đo phổ biến nhất để đánh giá một startup. Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn vào hành trình của những doanh nghiệp khởi nghiệp thực sự tạo ra dấu ấn, có thể thấy tiền không phải và không nên là giá trị duy nhất, thậm chí không phải là giá trị lớn nhất mà khởi nghiệp mang lại.

Khởi nghiệp như một công cụ giải quyết vấn đề xã hội

Xét về bản chất sâu xa, khởi nghiệp xuất phát từ việc nhận diện và giải quyết vấn đề. Trong nhiều trường hợp, đó không chỉ là vấn đề kinh doanh, mà là những bài toán xã hội tồn tại dai dẳng: tiếp cận giáo dục không đồng đều, dịch vụ y tế quá tải, nông nghiệp kém hiệu quả, ô nhiễm môi trường hay khoảng cách số giữa các nhóm dân cư.

Doanh nghiệp truyền thống thường né tránh những lĩnh vực này vì biên lợi nhuận thấp hoặc rủi ro cao. Ngược lại, startup với cấu trúc tinh gọn và khả năng đổi mới linh hoạt có thể tiếp cận các vấn đề xã hội bằng những mô hình mới, chi phí thấp hơn và khả năng mở rộng cao hơn. Trong bối cảnh đó, khởi nghiệp trở thành một công cụ quan trọng để bổ trợ cho khu vực công và thúc đẩy phát triển bền vững.

Giá trị xã hội không đối lập với kinh tế

Một ngộ nhận phổ biến là: tập trung vào giá trị xã hội đồng nghĩa với hy sinh lợi nhuận. Thực tế, nhiều startup chứng minh điều ngược lại. Khi giải quyết đúng một vấn đề xã hội có thật và đủ lớn, cơ hội kinh doanh dài hạn vẫn tồn tại.

Các mô hình edtech giúp phổ cập giáo dục, agritech hỗ trợ nông dân nâng cao năng suất, hay healthtech cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ y tế đều cho thấy tiềm năng tạo ra giá trị kinh tế song hành với giá trị xã hội. Điểm khác biệt nằm ở cách đo lường thành công: không chỉ bằng doanh thu, mà bằng tác động tích cực đến cộng đồng người dùng.

Khởi nghiệp và vai trò thu hẹp khoảng cách

Tại các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam, khoảng cách giữa các nhóm dân cư về cơ hội tiếp cận dịch vụ, công nghệ và tri thức vẫn còn rất lớn. Nhiều startup ra đời chính từ mong muốn thu hẹp những khoảng cách này.

Nhờ công nghệ số, các dịch vụ từng chỉ dành cho khu vực đô thị hoặc nhóm thu nhập cao nay có thể tiếp cận tới vùng sâu, vùng xa với chi phí thấp hơn. Giá trị mà startup tạo ra trong trường hợp này không chỉ là sản phẩm hay dịch vụ, mà là cơ hội – thứ có ý nghĩa xã hội sâu sắc nhưng khó đo lường bằng tiền.

Giá trị xã hội được tích lũy theo thời gian

Không giống lợi nhuận tài chính có thể đo ngay bằng con số, giá trị xã hội thường cần thời gian để bộc lộ. Một startup giáo dục có thể chưa có lãi trong nhiều năm, nhưng hàng chục nghìn người học được nâng cao kỹ năng. Một startup môi trường có thể tăng trưởng chậm, nhưng góp phần thay đổi thói quen tiêu dùng bền vững.

Những giá trị này tích lũy dần và tạo ra nền tảng cho sự phát triển lâu dài của doanh nghiệp. Khi niềm tin xã hội được xây dựng, startup có lợi thế cạnh tranh mà các đối thủ thuần túy chạy theo lợi nhuận khó có được.

Góc nhìn của nhà đầu tư về giá trị xã hội

Những năm gần đây, khái niệm đầu tư tác động (impact investing) ngày càng được nhắc đến nhiều. Các nhà đầu tư không chỉ quan tâm startup kiếm được bao nhiêu tiền, mà còn đặt câu hỏi: doanh nghiệp này tạo ra tác động gì cho xã hội?

Với nhóm nhà đầu tư này, giá trị xã hội không phải yếu tố cộng thêm mà là một phần trong chiến lược tăng trưởng dài hạn. Một startup có sứ mệnh xã hội rõ ràng, mô hình minh bạch và tác động tích cực thường có khả năng tồn tại tốt hơn trong bối cảnh thị trường biến động.

Thách thức khi theo đuổi giá trị xã hội

Dù mang lại nhiều ý nghĩa, khởi nghiệp vì giá trị xã hội không phải con đường dễ đi. Startup phải đối mặt với bài toán cân bằng giữa tác động và tài chính, giữa lý tưởng và thực tế thị trường. Không ít doanh nghiệp thất bại vì không tìm được mô hình kinh doanh phù hợp, dù mục tiêu xã hội rất rõ ràng.

Điều này đòi hỏi nhà sáng lập phải tỉnh táo: giá trị xã hội chỉ thực sự bền vững khi đi kèm một mô hình tài chính khả thi. Ngược lại, nếu chỉ tập trung vào sứ mệnh mà bỏ qua tính hiệu quả, startup khó có thể tồn tại đủ lâu để tạo ra tác động.

Khởi nghiệp và trách nhiệm xã hội của doanh nhân

Ở góc độ cá nhân, khởi nghiệp cũng góp phần định hình trách nhiệm xã hội của thế hệ doanh nhân mới. Thay vì chỉ theo đuổi lợi nhuận, nhiều nhà sáng lập trẻ đặt câu hỏi về tác động của doanh nghiệp đối với cộng đồng và môi trường.

Tư duy này giúp khởi nghiệp không chỉ là câu chuyện cá nhân, mà trở thành một phần của chiến lược phát triển xã hội. Doanh nghiệp khởi nghiệp, trong trường hợp này, đóng vai trò như tác nhân thay đổi, góp phần thúc đẩy các giá trị tích cực trong nền kinh tế.

Khi giá trị xã hội trở thành lợi thế cạnh tranh

Trong dài hạn, giá trị xã hội không làm doanh nghiệp yếu đi, mà có thể trở thành lợi thế cạnh tranh rõ rệt. Khách hàng ngày càng quan tâm đến những thương hiệu có trách nhiệm. Nhân sự giỏi muốn làm việc cho những tổ chức có ý nghĩa. Đối tác và nhà đầu tư cũng ưu tiên những doanh nghiệp minh bạch, có tầm nhìn dài hạn. Startup hiểu rõ điều này sẽ không xem giá trị xã hội là cộng thêm mà là một phần trong chiến lược phát triển cốt lõi.

Khởi nghiệp không chỉ là hành trình kiếm tiền, mà là quá trình tạo ra giá trị cho xã hội thông qua việc giải quyết những vấn đề thực tế. Lợi nhuận vẫn cần thiết, nhưng không phải là đích đến duy nhất. Trong bối cảnh kinh tế – xã hội nhiều biến động, những doanh nghiệp khởi nghiệp đặt giá trị xã hội ở vị trí trung tâm có thể không đi nhanh nhất, nhưng thường đi xa nhất. Nhìn nhận khởi nghiệp dưới góc độ này giúp hệ sinh thái phát triển lành mạnh hơn, nơi thành công không chỉ được đo bằng tiền, mà bằng tác động tích cực và bền vững mà doanh nghiệp để lại cho cộng đồng.

(CASIC tổng hợp)