Thực tế vận hành của các startup cho thấy một sự thật rõ ràng: không tồn tại một công thức chung nào có thể đảm bảo thành công cho mọi doanh nghiệp khởi nghiệp.

Khởi nghiệp là quá trình giải quyết vấn đề trong điều kiện bất định. Mỗi startup ra đời trong một bối cảnh khác nhau: thị trường khác, thời điểm khác, nguồn lực khác và con người khác. Những yếu tố này tạo nên sự khác biệt căn bản, khiến việc sao chép nguyên mẫu thành công của người khác trở nên rủi ro.

Một mô hình từng thành công ở thị trường này có thể thất bại ở thị trường khác. Một chiến lược phù hợp trong giai đoạn kinh tế tăng trưởng có thể không còn hiệu quả khi thị trường suy giảm. Do đó, mọi công thức nếu tồn tại chỉ có giá trị tham khảo, không phải kim chỉ nam bất biến.

Niềm tin vào công thức chung thường mang lại cảm giác an toàn giả tạo. Nhiều nhà sáng lập bước vào khởi nghiệp với tâm thế làm đúng, tin rằng chỉ cần đi theo các bước đã được chứng minh là sẽ giảm rủi ro. Thực tế, điều này dễ khiến startup đánh mất khả năng quan sát và phản ứng linh hoạt trước thị trường.

Khi quá phụ thuộc vào công thức, nhà sáng lập có xu hướng biện minh cho những quyết định không hiệu quả chỉ vì đúng quy trình. Thay vì đặt câu hỏi liệu khách hàng có thực sự cần sản phẩm hay không, họ tập trung hoàn thiện slide gọi vốn, xây dựng cấu trúc tổ chức hoặc mở rộng sớm theo lộ trình có sẵn. Nhìn lại các startup thành công, điểm chung hiếm hoi không nằm ở mô hình cụ thể, mà ở khả năng thích nghi. Có doanh nghiệp khởi đầu rất nhỏ, tăng trưởng chậm nhưng bền vững. Có doanh nghiệp bùng nổ nhanh nhờ tận dụng đúng thời điểm thị trường. Có startup thành công nhờ công nghệ lõi, có startup thành công nhờ hiểu sâu hành vi người dùng địa phương. Ngay cả trong cùng một ngành, con đường dẫn đến thành công cũng khác nhau. Điều này cho thấy: bản thân hành trình mới là yếu tố quyết định, chứ không phải việc tuân thủ một kịch bản có sẵn.

Nếu buộc phải tìm một yếu tố có tính phổ quát trong khởi nghiệp, thì đó không phải là mô hình kinh doanh, mà là con người. Nhà sáng lập, đội ngũ và cách họ ra quyết định trong những thời điểm khó khăn mới là yếu tố quyết định. Hai startup có thể bắt đầu với cùng một ý tưởng, nhưng cách người sáng lập phản ứng trước thất bại, tiếp nhận phản hồi và điều chỉnh chiến lược sẽ tạo ra kết quả hoàn toàn khác nhau. Đây là lý do vì sao nhà đầu tư ngày càng nhấn mạnh yếu tố đội ngũ hơn là “ý tưởng đúng công thức”.

Khởi nghiệp không phải kỳ thi với đáp án cố định. Đó là quá trình thử nghiệm liên tục, trong đó sai lầm không thể tránh khỏi. Những startup thành công thường không phải vì tránh được sai lầm, mà vì học nhanh hơn từ sai lầm. Tư duy tìm kiếm công thức chung vô tình khiến nhà sáng lập sợ sai, ngại thử nghiệm và chậm thay đổi. Trong khi đó, thị trường không chờ đợi. Những cơ hội xuất hiện rồi biến mất nhanh hơn bất kỳ giáo trình nào.

Từ phía nhà đầu tư, họ khôgn tìm kiếm một startup đúng ngay từ đầu, họ tìm startup có triển vọng đúng trong tương lai. Thay vào đó, họ quan tâm đến khả năng thích nghi của đội ngũ sáng lập: liệu startup có biết điều chỉnh khi giả định ban đầu sai? Có đủ linh hoạt để thay đổi chiến lược khi thị trường biến động? Một startup không có mô hình hoàn hảo ngay từ đầu nhưng có khả năng học hỏi và thích ứng thường được đánh giá cao hơn doanh nghiệp tuân thủ công thức nhưng thiếu phản xạ trước thay đổi.

Nếu có thể gọi tên một công thức gần nhất với thực tế khởi nghiệp, thì đó là: hiểu rõ vấn đề mình đang giải quyết và thị trường mình đang phục vụ. Điều này nghe có vẻ đơn giản, nhưng lại là điều khó nhất. Nhiều startup thất bại không phải vì thiếu vốn hay công nghệ, mà vì không hiểu đủ sâu nỗi đau của khách hàng. Khi hiểu đúng vấn đề, startup có nhiều cách khác nhau để tìm ra giải pháp phù hợp, không bị ràng buộc bởi công thức có sẵn.

Việc thừa nhận rằng không có công thức chung cho khởi nghiệp thành công giúp nhà sáng lập giải phóng áp lực phải đi theo một đường đúng. Thay vào đó, họ tập trung xây dựng con đường phù hợp với năng lực, nguồn lực và mục tiêu của chính mình. Trong một hệ sinh thái đang phát triển, sự đa dạng về cách tiếp cận là điều cần thiết. Không phải mọi startup đều phải trở thành kỳ lân. Có những doanh nghiệp nhỏ, tăng trưởng vừa phải nhưng tạo ra giá trị ổn định cho xã hội và nền kinh tế.

Khởi nghiệp thành công không phải là kết quả của việc áp dụng đúng một công thức chung, mà là hệ quả của quá trình thử nghiệm, học hỏi và thích nghi liên tục. Những mô hình, bài học hay phương pháp chỉ nên được xem là tài liệu tham khảo, không phải kim chỉ nam tuyệt đối. Trong bối cảnh kinh tế nhiều biến động, việc tin rằng có một công thức đảm bảo thành công có thể là ảo tưởng nguy hiểm. Ngược lại, chấp nhận sự bất định và chủ động xây dựng con đường riêng mới là nền tảng thực tế nhất để một doanh nghiệp khởi nghiệp tồn tại và phát triển bền vững.

(CASIC tổng hợp)