Khởi nghiệp thường được tô vẽ như một hành trình hào nhoáng: những ý tưởng táo bạo, các startup tăng trưởng thần tốc, những nhà sáng lập trẻ tuổi trở thành đạt đến tự do tài chính chỉ sau vài năm. Tuy nhiên, đằng sau bức tranh đầy cảm hứng đó là một thực tế khắc nghiệt: khởi nghiệp là con đường của rủi ro, bất định và thử thách liên tục. Vì vậy, có thể nói một cách thẳng thắn rằng, khởi nghiệp không dành cho những ai ghét sự rủi ro.

Khởi nghiệp là một quá trình đặc biệt, trong đó cá nhân sáng lập hoặc nhóm sáng lập tìm cách hiện thực hóa một mô hình kinh doanh mới trong điều kiện nguồn lực hạn chế và mức độ bất định cao. Không giống các hình thức hoạt động kinh tế truyền thống, khởi nghiệp không vận hành trong môi trường ổn định, mà gắn liền với những biến động liên tục của thị trường, công nghệ và hành vi người tiêu dùng. Do đó, rủi ro không phải là yếu tố phát sinh, mà là thuộc tính cốt lõi và là vấn đề chung mà hầu hết các startup gặp phải. Từ góc độ này, có thể khẳng định rằng khởi nghiệp không phù hợp với những cá nhân có xu hướng né tránh rủi ro và ưa chuộng sự ổn định.

Rủi ro như một đặc trưng của hoạt động khởi nghiệp

Trong vận hành dự ánh hay doanh nghiệp khởi nghiệp, người sáng lập phải đưa ra quyết định khi chưa có đầy đủ dữ liệu về thị trường, khả năng mở rộng, phản ứng của khách hàng hay năng lực cạnh tranh dài hạn. Các rủi ro này mang tính hệ thống, tồn tại xuyên suốt vòng đời của startup, từ giai đoạn hình thành ý tưởng, phát triển sản phẩm, thâm nhập thị trường cho đến tăng trưởng và mở rộng.

Khác với doanh nghiệp đã trưởng thành, nơi các quy trình được chuẩn hóa và rủi ro được phân tán, startup thường phụ thuộc mạnh vào một số quyết định chiến lược then chốt. Chỉ một sai lệch nhỏ trong định vị sản phẩm, lựa chọn phân khúc khách hàng hoặc quản trị dòng tiền cũng có thể dẫn đến thất bại. Vì vậy, việc chấp nhận rủi ro không chỉ là yêu cầu tâm lý, mà còn là điều kiện mang tính cấu trúc của khởi nghiệp.

Mối quan hệ giữa thái độ rủi ro và năng lực khởi nghiệp

Nghiên cứu về hành vi cho thấy, mức độ chấp nhận rủi ro có mối tương quan chặt chẽ với khả năng theo đuổi và duy trì hoạt động khởi nghiệp. Những cá nhân có xu hướng né tránh rủi ro thường gặp khó khăn trong việc ra quyết định nhanh, thử nghiệm mô hình mới hoặc điều chỉnh chiến lược khi bối cảnh thay đổi. Trong môi trường khởi nghiệp, sự chậm trễ này có thể làm mất đi lợi thế cạnh tranh hoặc bỏ lỡ thời điểm quan trọng – khi thị trường có tiềm năng lớn và doanh nghiệp có lợi thế tương thích với thị trường.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa chấp nhận rủi ro và hành vi mạo hiểm thiếu kiểm soát. Người khởi nghiệp hiệu quả không phải là người tìm kiếm rủi ro, mà là người sẵn sàng đối diện với rủi ro sau khi đã đánh giá, so sánh và cân nhắc các kịch bản khác nhau. Điều này đòi hỏi năng lực tư duy phân tích, khả năng dự báo và kỹ năng quản trị bất định – những yếu tố không thể thiếu trong hệ sinh thái khởi nghiệp hiện đại.

Rủi ro tài chính, thị trường và con người

Trong thực tiễn, rủi ro khởi nghiệp biểu hiện trên nhiều phương diện. Trước hết là rủi ro tài chính, bao gồm khả năng mất vốn đầu tư ban đầu, áp lực duy trì dòng tiền và sự phụ thuộc vào các nguồn tài trợ bên ngoài. Không ít startup thất bại không phải vì sản phẩm kém, mà vì không thể tồn tại đủ lâu để chứng minh giá trị của mình. Tiếp theo là rủi ro thị trường, xuất phát từ sự không chắc chắn về nhu cầu, hành vi tiêu dùng và mức độ cạnh tranh. Việc dự báo sai quy mô thị trường hoặc định giá sai giá trị khách hàng có thể khiến mô hình kinh doanh trở nên không bền vững. Ngoài ra, rủi ro về con người – bao gồm mâu thuẫn trong đội ngũ sáng lập, thiếu hụt nhân sự chủ chốt hoặc năng lực quản trị hạn chế – cũng là nguyên nhân phổ biến dẫn đến thất bại của startup.

Rủi ro phi vật chất và áp lực tâm lý

Bên cạnh các rủi ro hữu hình, khởi nghiệp còn kéo theo những rủi ro phi vật chất ít được nhắc đến nhưng có tác động sâu sắc. Người khởi nghiệp phải đối mặt với áp lực tâm lý kéo dài, trạng thái căng thẳng liên tục và cảm giác cô lập trong quá trình ra quyết định. Sự thiếu chắc chắn về tương lai, cùng với kỳ vọng từ gia đình và xã hội, có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tinh thần và hiệu suất làm việc.

Đối với những cá nhân không sẵn sàng chấp nhận rủi ro ở mức độ cao, các áp lực này có thể làm suy giảm động lực, dẫn đến quyết định rút lui sớm hoặc lựa chọn các phương án an toàn hơn nhưng kém hiệu quả về dài hạn.

Quản trị rủi ro – năng lực cốt lõi của người khởi nghiệp

Trong bối cảnh đó, quản trị rủi ro trở thành một năng lực cốt lõi của người khởi nghiệp. Thay vì né tránh rủi ro, startup cần xây dựng cơ chế nhận diện sớm, đánh giá tác động và thiết kế phương án giảm thiểu. Các phương pháp như thử nghiệm nhanh, phát triển sản phẩm tối thiểu (MVP), thu thập phản hồi liên tục và điều chỉnh linh hoạt giúp giảm thiểu chi phí thất bại và gia tăng khả năng thích ứng.

Tuy nhiên, dù áp dụng các công cụ quản trị hiện đại, rủi ro không thể bị loại bỏ hoàn toàn. Do đó, yếu tố quyết định vẫn là thái độ của người sáng lập đối với sự bất định: coi đó là trở ngại cần tránh hay là điều kiện tất yếu cần thích nghi.

Khởi nghiệp và lựa chọn cá nhân trong bối cảnh phát triển

Cần nhấn mạnh rằng, khởi nghiệp không phải là con đường duy nhất để tạo ra giá trị kinh tế và xã hội. Trong một hệ sinh thái phát triển lành mạnh, vai trò của người lao động chuyên môn cao, nhà quản lý, nhà nghiên cứu hay công chức đổi mới đều có ý nghĩa quan trọng. Việc lựa chọn không khởi nghiệp, đặc biệt với những cá nhân ghét rủi ro, không phải là biểu hiện của sự thiếu năng lực, mà là sự phù hợp trong định hướng nghề nghiệp.

Vấn đề chỉ nảy sinh khi khởi nghiệp bị lý tưởng hóa, trở thành chuẩn mực thành công duy nhất, khiến nhiều người tham gia mà không đánh giá đầy đủ mức độ chấp nhận rủi ro của bản thân.

Khởi nghiệp là hành trình đòi hỏi mức độ chấp nhận rủi ro cao, cả về tài chính, tâm lý và xã hội. Rủi ro không thể tách rời khỏi quá trình đổi mới và sáng tạo, mà chính là môi trường để các ý tưởng mới được thử nghiệm và sàng lọc. Vì vậy, khởi nghiệp không dành cho những ai ghét rủi ro, nhưng luôn rộng mở với những cá nhân hiểu rõ rủi ro, sẵn sàng quản trị rủi ro và chấp nhận bất định như một phần tất yếu của phát triển.

(CASIC tổng hợp)