Nhiều startup nói về văn hóa như một thứ có thể thiết kế sau khi doanh nghiệp đã vận hành. Họ treo khẩu hiệu, tổ chức hoạt động gắn kết, viết ra những bộ quy tắc ứng xử và tin rằng như vậy là đủ để tạo nên văn hóa. Nhưng sau một thời gian, mọi thứ vẫn rơi vào hỗn loạn: mỗi người hiểu một kiểu, mỗi quyết định đi theo một hướng và tổ chức vận hành dựa nhiều vào cảm tính hơn là nguyên tắc.

Văn hóa doanh nghiệp (tiếng Anh: Corporate culture) là toàn bộ những nhân tố văn hoá được doanh nghiệp chọn lọc, tạo ra, sử dụng và biểu hiện trong hoạt động kinh doanh, tạo nên bản sắc kinh doanh của doanh nghiệp đó.

Vấn đề nằm ở chỗ: văn hóa đang được xây trên những thứ không phải nền móng. Văn hóa doanh nghiệp không thể dựa trên hình thức, phong trào hay ý chí nhất thời của lãnh đạo. Nó chỉ có thể hình thành và duy trì nếu được đặt trên giá trị cốt lõi và sứ mệnh rõ ràng của doanh nghiệp.

Văn hóa không phải một lớp phủ thêm lên doanh nghiệp. Nó là hệ quả trực tiếp của việc doanh nghiệp tin vào điều gì và tồn tại để làm gì. Nếu không có sứ mệnh rõ ràng, văn hóa sẽ bị kéo theo những ưu tiên ngắn hạn: doanh thu, áp lực tăng trưởng hoặc cảm xúc của người lãnh đạo tại từng thời điểm. Khi đó, văn hóa trở nên thất thường và khó đoán.

Giá trị cốt lõi không phải để truyền cảm hứng chung chung. Nó tồn tại để trả lời những câu hỏi rất thực tế: điều gì được ưu tiên, điều gì có thể chấp nhận đánh đổi và điều gì là giới hạn không được vượt qua. Khi giá trị cốt lõi đủ rõ, hành vi trong tổ chức sẽ tự điều chỉnh. Không cần nhắc nhở liên tục, mọi người vẫn biết đâu là cách làm đúng với tinh thần doanh nghiệp.

Một số startup vận hành dựa gần như hoàn toàn vào ý chí của người sáng lập (founder). Khi founder quyết liệt, tổ chức vận hành kỷ luật. Khi founder mệt mỏi hoặc thay đổi quan điểm, mọi thứ cũng thay đổi theo. Cách xây văn hóa này có thể hiệu quả trong ngắn hạn, nhưng rất khó mở rộng. Khi tổ chức lớn lên, không ai có thể đọc được suy nghĩ của người lãnh đạo để hành xử cho đúng. Hoạt động team building, poster giá trị hay slogan nội bộ chỉ có tác dụng hỗ trợ. Chúng không thể thay thế nền tảng giá trị. Nếu những hình thức này không gắn với sứ mệnh và giá trị cốt lõi, chúng nhanh chóng trở thành nghi thức rỗng, thậm chí gây phản tác dụng vì tạo ra khoảng cách giữa lời nói và thực tế. Sứ mệnh không phải câu khẩu hiệu dài treo trên website. Nó là lý do tồn tại của doanh nghiệp trong dài hạn. Một sứ mệnh rõ ràng giúp tổ chức trả lời những câu hỏi khó: nên theo đuổi khách hàng nào, nên từ chối cơ hội nào, và nên ưu tiên điều gì khi nguồn lực hạn chế. Văn hóa được hình thành từ chính những lựa chọn này.

Khi startup mở rộng, số lượng con người, phòng ban và lợi ích tăng lên. Nếu không có giá trị cốt lõi làm điểm tựa, văn hóa sẽ bị phân mảnh rất nhanh. Giá trị cốt lõi đóng vai trò như kim chỉ nam, giúp các quyết định ở nhiều cấp độ vẫn giữ được sự nhất quán với tinh thần chung. Nhân sự mới không đánh giá văn hóa qua tài liệu giới thiệu. Họ quan sát cách doanh nghiệp đưa ra quyết định: ưu tiên lợi nhuận hay uy tín, bảo vệ giá trị hay thỏa hiệp cho xong việc. Những quan sát này giúp họ hiểu giá trị nào thực sự được coi trọng, và từ đó điều chỉnh hành vi của mình.

Khi văn hóa lệch hướng, nhiều doanh nghiệp chọn cách làm lại bộ giá trị, tổ chức workshop hoặc truyền thông nội bộ mạnh hơn. Nhưng nếu gốc rễ (là sứ mệnh và giá trị) không rõ hoặc không được tôn trọng, mọi nỗ lực này chỉ mang tính hình thức. Muốn thay đổi văn hóa, doanh nghiệp phải quay lại câu hỏi nền tảng: mình tồn tại để làm gì và điều gì là không thể thỏa hiệp. Giá trị chỉ có ý nghĩa khi doanh nghiệp sẵn sàng bảo vệ nó trong những tình huống khó: mất khách hàng, chậm tăng trưởng, hoặc chịu thiệt ngắn hạn. Nếu giá trị luôn bị gạt sang một bên khi gặp áp lực, thì đó không phải là giá trị cốt lõi, mà chỉ là lời hứa chưa được kiểm chứng.

Văn hóa không phải thứ có thể tạo ra trước rồi mới xây doanh nghiệp. Nó là kết quả của việc doanh nghiệp kiên định với sứ mệnh và giá trị qua thời gian. Mỗi quyết định phù hợp với giá trị đều góp thêm một viên gạch cho nền văn hóa chung.

Văn hóa doanh nghiệp không thể được xây dựng bằng hình thức, khẩu hiệu hay ý chí nhất thời. Nó chỉ có thể hình thành bền vững khi được đặt trên nền tảng giá trị cốt lõi và sứ mệnh rõ ràng.

Với startup, việc làm rõ mình tin vào điều gì và tồn tại để làm gì quan trọng hơn việc cố gắng tạo ra một hình ảnh văn hóa đẹp mắt. Bởi vì cuối cùng, văn hóa không phải thứ doanh nghiệp nói về mình, mà là cách doanh nghiệp lựa chọn và hành xử khi không còn lựa chọn dễ dàng.

(CASIC tổng hợp)