Trong khoảng một thập kỷ trở lại đây, mô hình kinh doanh của hầu hết startup công nghệ đều xoay quanh việc thu thập, phân tích và khai thác dữ liệu người dùng. Từ thương mại điện tử, fintech, edtech đến healthtech, dữ liệu không chỉ giúp startup hiểu khách hàng, tối ưu sản phẩm mà còn là cơ sở để gọi vốn, mở rộng thị trường và cạnh tranh với các “ông lớn”. Tuy nhiên, khi dữ liệu ngày càng trở thành tài sản cốt lõi, câu hỏi về quyền riêng tư và niềm tin của người dùng cũng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Với startup, dữ liệu là lợi thế hiếm hoi giúp họ bù đắp sự thiếu hụt về vốn và quy mô. Nhờ dữ liệu, một đội ngũ nhỏ có thể xây dựng sản phẩm cá nhân hóa, đưa ra quyết định nhanh hơn và phản ứng linh hoạt trước thị trường. Không ít startup thành công nhờ khả năng khai thác dữ liệu hành vi người dùng tốt hơn đối thủ. Nhưng mặt trái là, việc thu thập dữ liệu thường diễn ra trong bối cảnh người dùng không thực sự hiểu họ đang chia sẻ những gì, cho ai và với mục đích nào. Các điều khoản sử dụng dài dòng, khó hiểu trở thành “lá chắn pháp lý” quen thuộc, trong khi quyền riêng tư lại bị đẩy xuống thứ yếu. Với startup, đây là con dao hai lưỡi: dữ liệu giúp tăng trưởng nhanh, nhưng chỉ một sự cố rò rỉ hay lạm dụng dữ liệu cũng có thể xóa sổ toàn bộ niềm tin mà doanh nghiệp mất nhiều năm gây dựng. Trước đây, quyền riêng tư thường được xem là vấn đề pháp lý, gắn với việc tuân thủ luật. Nhưng hiện nay, nó đã trở thành một kỳ vọng xã hội. Người dùng ngày càng nhạy cảm hơn với cách doanh nghiệp xử lý dữ liệu cá nhân, đặc biệt trong bối cảnh liên tục xuất hiện các vụ bê bối liên quan đến lộ thông tin, theo dõi trái phép hay bán dữ liệu cho bên thứ ba. Đối với startup, thách thức nằm ở chỗ: họ thường không có đủ nguồn lực để đầu tư bài bản cho hệ thống bảo mật và quản trị dữ liệu ngay từ đầu. Áp lực tăng trưởng, gọi vốn và ra mắt sản phẩm nhanh khiến nhiều đội ngũ xem nhẹ quyền riêng tư, coi đó là việc “để sau”. Tuy nhiên, trong môi trường cạnh tranh khốc liệt, việc bỏ qua quyền riêng tư không còn là rủi ro tiềm ẩn mà là nguy cơ hiện hữu.

Khác với các tập đoàn lớn, startup gần như không có “vốn tín nhiệm” trong mắt người dùng. Họ chưa có thương hiệu mạnh, chưa có lịch sử hoạt động dài và cũng chưa đủ sức để chịu đựng những cú sốc niềm tin. Một sự cố nhỏ đối với doanh nghiệp lớn có thể chỉ là khủng hoảng truyền thông ngắn hạn, nhưng với startup, đó có thể là dấu chấm hết. Niềm tin không chỉ đến từ sản phẩm tốt hay giá rẻ, mà còn từ cách startup đối xử với dữ liệu người dùng. Khi người dùng cảm thấy bị theo dõi, bị khai thác quá mức hoặc không được tôn trọng quyền riêng tư, họ sẵn sàng rời bỏ nền tảng, dù sản phẩm có tiện lợi đến đâu. Trong bối cảnh chi phí thu hút người dùng ngày càng cao, việc đánh mất niềm tin là cái giá mà ít startup có thể gánh nổi.

Bên cạnh kỳ vọng xã hội, startup còn đối mặt với áp lực pháp lý ngày càng lớn. Các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, từ GDPR của châu Âu đến các khung pháp lý mới tại nhiều quốc gia châu Á, đang buộc doanh nghiệp phải thay đổi cách tiếp cận dữ liệu. Việc không tuân thủ không chỉ dẫn đến nguy cơ bị phạt mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng mở rộng ra thị trường quốc tế. Với startup Việt Nam, bài toán càng phức tạp khi họ vừa phải thích nghi với khung pháp lý trong nước, vừa phải chuẩn bị cho các tiêu chuẩn quốc tế nếu muốn vươn ra toàn cầu. Điều này đòi hỏi tư duy dài hạn về quản trị dữ liệu, thay vì chỉ giải quyết vấn đề một cách đối phó.

Một trong những cách tiếp cận được nhắc đến nhiều là “privacy by design” – tích hợp quyền riêng tư ngay từ khâu thiết kế sản phẩm. Thay vì thu thập mọi thứ có thể, startup cần đặt câu hỏi: dữ liệu nào thực sự cần thiết cho giá trị cốt lõi của sản phẩm? Dữ liệu nào có thể ẩn danh hoặc không cần lưu trữ lâu dài? Cách tiếp cận này không chỉ giúp giảm rủi ro pháp lý mà còn gửi đi một thông điệp rõ ràng tới người dùng: startup tôn trọng quyền riêng tư và không xem dữ liệu cá nhân là công cụ để khai thác bằng mọi giá. Trong dài hạn, đây có thể trở thành lợi thế cạnh tranh, đặc biệt khi người dùng ngày càng ưu tiên các nền tảng minh bạch và có trách nhiệm.

Minh bạch là yếu tố then chốt để xây dựng niềm tin trong bài toán dữ liệu. Người dùng không nhất thiết phản đối việc chia sẻ dữ liệu, nhưng họ muốn biết dữ liệu đó được sử dụng như thế nào, ai có quyền truy cập và họ có thể kiểm soát ra sao. Những startup dám nói rõ, nói thật về chính sách dữ liệu thường được đánh giá cao hơn, dù sản phẩm chưa hoàn hảo. Minh bạch cũng đòi hỏi startup phải sẵn sàng đối thoại với người dùng khi xảy ra sự cố. Việc che giấu hay né tránh trách nhiệm trong các vấn đề liên quan đến dữ liệu thường khiến khủng hoảng trở nên nghiêm trọng hơn, đặc biệt trong thời đại mạng xã hội.

Thay vì xem quyền riêng tư là chi phí, startup công nghệ cần nhìn nhận niềm tin như một chiến lược tăng trưởng dài hạn. Một nền tảng được người dùng tin tưởng sẽ có tỷ lệ giữ chân cao hơn, chi phí marketing thấp hơn và khả năng mở rộng bền vững hơn. Trong nhiều trường hợp, niềm tin còn quan trọng hơn cả công nghệ. Ở giai đoạn đầu, việc đầu tư cho bảo mật và quản trị dữ liệu có thể chưa mang lại lợi ích tức thì. Nhưng về lâu dài, đó là khoản đầu tư giúp startup tránh được những cú sốc có thể làm sụp đổ toàn bộ mô hình kinh doanh.

Dữ liệu, quyền riêng tư và niềm tin đang tạo thành một tam giác không thể tách rời trong hành trình phát triển của startup công nghệ. Khai thác dữ liệu là điều không thể tránh khỏi, nhưng cách khai thác mới là yếu tố quyết định sự sống còn. Trong bối cảnh người dùng ngày càng tỉnh táo và khung pháp lý ngày càng chặt chẽ, startup không thể tiếp tục tăng trưởng bằng cách đánh đổi niềm tin.

Cuối cùng, bài toán dữ liệu không chỉ là bài toán kỹ thuật hay pháp lý, mà là bài toán về giá trị và tầm nhìn. Startup nào hiểu rằng niềm tin là tài sản quan trọng nhất, startup đó mới có cơ hội đi đường dài trong nền kinh tế số đầy biến động.

(CASIC tổng hợp)