Trong giới khởi nghiệp, đam mê thường được nhắc đến như một yếu tố gần như bắt buộc. Nhiều câu chuyện truyền cảm hứng xoay quanh những người sáng lập dám theo đuổi đam mê đến cùng và gặt hái thành công. Tuy nhiên, thực tế khắc nghiệt của thị trường cho thấy một sự thật ít lãng mạn hơn: đam mê không thể cứu được một mô hình kinh doanh tệ. Không ít startup thất bại dù người sáng lập rất tâm huyết, làm việc không ngừng nghỉ và tin tưởng tuyệt đối vào ý tưởng của mình.

Khi đam mê bị thần thánh hóa

Đam mê thường được xem là động lực mạnh mẽ nhất để khởi nghiệp. Nó giúp người sáng lập sẵn sàng làm việc dài giờ, chấp nhận hy sinh cá nhân và vượt qua giai đoạn khó khăn ban đầu. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ, đam mê đôi khi bị thần thánh hóa quá mức. Nhiều startup bắt đầu từ câu nói: “Tôi rất đam mê lĩnh vực này”, nhưng sau đó cần câu hỏi quan trọng hơn: “Khách hàng có thật sự cần giải pháp này và sẵn sàng trả tiền cho nó không?”, “Doanh nghiệp của bạn có tồn tại và tăng trưởng được trong thị trường không?”. Khi đam mê dẫn dắt mọi quyết định, doanh nghiệp dễ rơi vào trạng thái chủ quan, bỏ qua tín hiệu cảnh báo từ thị trường.

Mô hình kinh doanh tệ là khi mô hình đó không tạo ra đủ giá trị cho khách hàng, không có nguồn doanh thu bền vững hoặc chi phí vận hành vượt xa khả năng sinh lời. Nhiều startup sở hữu ý tưởng và sản phẩm ý nghĩa, thậm chí được người dùng khen ngợi, nhưng vẫn thất bại vì không tìm ra cách kiếm tiền hiệu quả. Khi doanh thu không đủ bù chi phí, vận hành nhưng không tạo ra giá trị, đam mê dù lớn đến đâu cũng không thể duy trì doanh nghiệp lâu dài.

Một sự thật phũ phàng là thị trường không thưởng cho sự nỗ lực hay đam mê, mà chỉ phản hồi dựa trên giá trị thực tế. Khách hàng không mua sản phẩm vì bạn đã bỏ ra bao nhiêu công sức, mà vì sản phẩm đó tiếp cận họ đúng cách, đánh trúng vào hồng tâm chi tiêu của họ, giải quyết được vấn đề cho họ. Nếu sản phẩm không phù hợp nhu cầu, giá bán không hợp lý hoặc trải nghiệm kém, khách hàng sẽ rời đi. Lúc này, việc người sáng lập càng đam mê càng dễ dẫn đến cố chấp, tiếp tục đầu tư vào một hướng đi sai lầm.

Một trong những tác hại lớn nhất của việc quá đặt nặng đam mê ban đầu là khiến startup chậm xoay trục mô hình kinh doanh khi có bất cập phát sinh. Người sáng lập có thể gắn bó cảm xúc quá sâu với ý tưởng ban đầu, xem nó như “đứa con tinh thần” và không sẵn sàng thay đổi. Trong khi đó, việc xoay trục mô hình trong kinh doanh đúng lúc có thể giúp doanh nghiệp tìm ra mô hình phù hợp hơn. Nhưng nếu đam mê biến thành sự bảo thủ, startup dễ bỏ lỡ cơ hội điều chỉnh và dần cạn kiệt nguồn lực. Đam mê không phải là thứ nên loại bỏ, nhưng nó cần được đặt đúng chỗ. Một startup bền vững cần sự kết hợp giữa đam mê và kỷ luật: kỷ luật trong việc đo lường, phân tích dữ liệu và đưa ra quyết định dựa trên thực tế.

Tư duy kinh doanh đòi hỏi người sáng lập phải sẵn sàng đối diện với con số, chấp nhận sự thật khó nghe và thay đổi khi cần thiết. Đam mê lúc này đóng vai trò là nhiên liệu tinh thần, chứ không phải kim chỉ nam duy nhất.

Thực tế cho thấy rằng, không ít startup thất bại dù người sáng lập làm việc quên mình. Họ yêu sản phẩm, yêu ý tưởng, nhưng không đủ hiểu thị trường. Họ dành nhiều thời gian hoàn thiện sản phẩm theo ý tưởng thay vì lắng nghe nhu cầu thực tiễn. Những câu chuyện này cho thấy: làm việc chăm chỉ và đam mê không đồng nghĩa với làm đúng và làm đủ. Một mô hình kinh doanh sai sẽ chỉ khiến startup thất bại nhanh hơn nếu được thúc đẩy bằng đam mê mù quáng.

Khi nào đam mê thực sự có giá trị?

Đam mê trở nên có giá trị khi nó gắn với việc giải quyết vấn đề của người khác, chứ không chỉ thỏa mãn bản thân người sáng lập. Khi đam mê được kiểm chứng bằng nhu cầu thị trường và dòng tiền, nó trở thành lợi thế cạnh tranh. Trong trường hợp này, đam mê giúp doanh nghiệp kiên trì cải tiến sản phẩm, vượt qua khó khăn và xây dựng mối quan hệ lâu dài với khách hàng.

Thay vì hỏi: mình có đủ đam mê không?, startup nên hỏi: vấn đề này có đủ lớn không, khách hàng có sẵn sàng trả tiền không và mô hình có thể mở rộng không? Sự tò mò với thị trường, khả năng học hỏi nhanh và tinh thần sẵn sàng thay đổi thường quan trọng hơn đam mê thuần túy. Đây là những yếu tố giúp startup thích nghi và tồn tại trong môi trường nhiều biến động.

Đam mê là điểm khởi đầu tốt, nhưng không phải là chiếc phao cứu sinh cho một mô hình kinh doanh tệ. Thị trường không vận hành bằng cảm xúc, mà bằng giá trị và hiệu quả. Với startup, thành công không đến từ việc yêu ý tưởng của mình đến mức nào, mà từ việc hiểu khách hàng, xây dựng mô hình phù hợp và sẵn sàng thay đổi khi cần. Tóm lại, đam mê chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó được đặt trong một mô hình đúng. Nếu không, nó sẽ chỉ khiến bạn kiệt sức nhanh hơn trên một con đường sai lầm.

(CASIC tổng hợp)